رتبه‌بندی QS چیست و چقدر باید جدی‌اش بگیریم؟
رتبه‌بندی QS ابزار است، حکم نهایی نیست. این جمله را اگر همین حالا قبول کنید، بقیه‌ی این مقاله فقط توضیحش است. هر سال وقتی فهرست جدید QS منتشر می‌شود، گروه‌های تلگرامی پر می‌شود از جابه‌جایی‌های ده‌پانزده‌پله‌ای و خانواده‌هایی که بر اساس همان جابه‌جایی، مقصد عوض می‌کنند. دانشگاهی که پارسال ۱۸۰ بود و امسال ۲۱۰ شده، در یک سال نه استادهایش را از دست داده، نه آزمایشگاهش را جمع کرده؛ اغلب چیزی در فرمول یا داده‌ها تکان خورده است. برای فهمیدن اینکه این عدد اصلاً چه می‌گوید، باید بدانیم از چه ساخته شده.
QS دقیقاً چه چیزهایی را اندازه می‌گیرد؟
رتبه‌بندی جهانی QS که شرکت بریتانیایی Quacquarelli Symonds منتشر می‌کند، از چند شاخص با وزن‌های متفاوت ساخته می‌شود. توضیح سطح‌بالا و صادقانه‌اش این است:
- اعتبار آکادمیک: بزرگ‌ترین بخش امتیاز از یک نظرسنجی عظیم از استادان و پژوهشگران جهان می‌آید؛ از آن‌ها می‌پرسند در حوزه‌شان کدام دانشگاه‌ها را قوی می‌دانند. این «شهرت» است، نه اندازه‌گیری مستقیم کیفیت تدریس.
- استنادهای علمی: تعداد ارجاع به مقالات هر دانشگاه نسبت به تعداد اعضای هیئت علمی‌اش؛ یعنی خروجی پژوهشی چقدر دیده و استفاده شده است.
- اعتبار نزد کارفرماها: نظرسنجی دیگری از استخدام‌کننده‌ها که فارغ‌التحصیل‌های کدام دانشگاه‌ها را ترجیح می‌دهند.
- نسبت دانشجو به استاد: هرچه کلاس‌ها خلوت‌تر، امتیاز بهتر؛ شاخصی تقریبی از منابع آموزشی.
- بین‌المللی بودن: نسبت استادان و دانشجویان خارجی و شبکه‌ی همکاری پژوهشی بین‌المللی.
- شاخص‌های تازه‌تر مثل پایداری محیط‌زیستی و نتایج اشتغال فارغ‌التحصیل‌ها هم در سال‌های اخیر به فرمول اضافه شده‌اند.
وزن دقیق هر شاخص و خود فرمول در دوره‌های مختلف تغییر کرده است؛ برای عدد روز به صفحه‌ی روش‌شناسی رسمی QS مراجعه کنید. اما همین فهرست یک چیز را روشن می‌کند: بخش بزرگی از امتیاز، «شهرت در نظرسنجی» و «پژوهش» است. این‌ها چیزهای مهمی‌اند، ولی تعریفشان را با «جایی که من بهتر یاد می‌گیرم» اشتباه نگیرید.
پس چرا رتبه‌ها هر سال بالا و پایین می‌شوند؟
سه دلیل اصلی دارد. اول، فرمول و وزن‌ها گاهی بازبینی می‌شوند و همین، بدون هیچ تغییری در دانشگاه، رتبه‌اش را جابه‌جا می‌کند. دوم، داده‌های نظرسنجی و استناد ذاتاً نوسان دارند؛ پاسخ‌دهنده‌های امسال با پارسال یکی نیستند. سوم، بقیه هم حرکت می‌کنند؛ رتبه یک مسابقه‌ی نسبی است و دانشگاه ثابت هم اگر رقیب‌هایش سریع‌تر رشد کنند، پایین می‌آید. نتیجه‌ی عملی: تفاوت رتبه‌ی ۹۰ و ۱۳۰ برای انتخاب یک برنامه‌ی ارشد مشخص، تقریباً هیچ معنای قابل اتکایی ندارد. تفاوت ۳۰ و ۶۰۰ چرا، آن دیگر یک مرتبه‌ی دیگر از منابع و شهرت است. بازه‌ای فکر کنید، نه پله‌ای.
افسانه‌هایی که باید کنار گذاشت
افسانه‌ی اول: «رتبه‌ی کلی دانشگاه یعنی کیفیت رشته‌ی من.» نه. QS رتبه‌بندی موضوعی هم منتشر می‌کند و بارها دانشگاهی با رتبه‌ی کلی متوسط، در یک رشته‌ی خاص جزو بهترین‌های جهان است؛ مخصوصاً در رشته‌های تخصصی مثل هتلداری، بعضی شاخه‌های مهندسی یا هنر. همیشه اول رتبه‌ی موضوعی رشته‌ی خودتان را نگاه کنید.
افسانه‌ی دوم: «دانشگاه رتبه‌بالا یعنی کار تضمینی.» کارفرما در مصاحبه مهارت و سابقه‌ی شما را می‌سنجد. اسم دانشگاه ممکن است درِ مصاحبه‌ی اول را باز کند، مخصوصاً در بعضی شرکت‌های بزرگ و رقابتی، اما هیچ‌کس به خاطر رتبه‌ی QS استخدام نمی‌شود.
افسانه‌ی سوم: «رتبه یعنی کیفیت تدریس برای من.» QS کلاس درس کارشناسی شما را مشاهده نمی‌کند. رضایت دانشجو، کیفیت تدریس و پشتیبانی، در این فرمول یا جایی ندارد یا سهمش ناچیز است.
مؤسسه‌ها چطور از رتبه سوءاستفاده می‌کنند؟
الگویش را بشناسید: فقط رتبه‌ی کلی را نشان می‌دهند، نه رتبه‌ی موضوعی را؛ سالی را انتخاب می‌کنند که رتبه بهتر بوده؛ از «جزو ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان» حرف می‌زنند، درحالی‌که هزاران دانشگاه در فهرست‌اند؛ و دانشگاه‌های همکار خودشان را «بهترین» معرفی می‌کنند، نه مناسب‌ترین برای شما. هر جا رتبه تنها استدلال فروش بود، بدانید چیز دیگری برای گفتن نداشته‌اند.
استفاده‌ی هوشمندانه یعنی چه؟
رتبه را یک ورودی از پنج ورودی بدانید. روش کاری که پیشنهاد می‌کنم: اول با رتبه‌ی موضوعی QS یک فهرست بلند از گزینه‌های معقول بسازید تا دانشگاه‌های ناشناخته ولی قوی رشته‌تان را از دست ندهید. بعد آن فهرست را با سیلابس واقعی برنامه، هزینه‌ی کل، شهر و بازار کار، و شرایط پذیرش متناسب با رزومه‌ی خودتان کوتاه کنید. در این مرحله رتبه از معیار اصلی به معیار فرعی تبدیل می‌شود؛ مثلاً بین دو برنامه‌ی واقعاً مشابه، دانشگاه شناخته‌شده‌تر می‌تواند کفه را سنگین کند، چون شهرت برای شبکه‌سازی و رزومه بی‌اثر نیست.
دو رقیب اصلی QS را هم بشناسید: رتبه‌بندی Times Higher Education (THE) که روی پژوهش و آموزش و نگاه بین‌المللی ترکیب متفاوتی دارد، و رتبه‌بندی شانگهای (ARWU) که به‌شدت پژوهش‌محور است و به جوایز و مقالات پراستناد وزن زیادی می‌دهد. وقتی هر سه نظام یک دانشگاه را قوی می‌دانند، می‌توانید با اطمینان بیشتری از قدرت پژوهشی‌اش حرف بزنید؛ وقتی اختلافشان زیاد است، یعنی دارید به جنبه‌های متفاوتی نگاه می‌کنید.
جمع‌بندی کوتاه: رتبه‌ی QS برای ساختن فهرست اولیه و فهمیدن جایگاه کلی یک دانشگاه عالی است، برای انتخاب نهایی ناکافی. متقاضی باهوش عدد را می‌خواند، ولی تصمیم را به عدد نمی‌سپارد.
منابع
- رتبه‌بندی جهانی QS و روش‌شناسی آن: https://www.topuniversities.com/qs-world-university-rankings
- رتبه‌بندی موضوعی QS: https://www.topuniversities.com/subject-rankings
- رتبه‌بندی Times Higher Education: https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings
- رتبه‌بندی شانگهای (ARWU): https://www.shanghairanking.com/